१९२८ मा ग्याबि्रयल गार्सिया मार्खेज जन्मँदा एक सामान्य ल्याटिन अमेरिकी राज्यमा जस्तै तानाशाहहरूको जगजगी थियो। व्यक्तिगत स्वतन्त्रता तथा मानव अधिकारको कुनै प्रत्याभूति थिएन। तर मार्खेजलाई राजनीतिले खासै छोएन। कोलम्बिया एकताका स्पेनको उपनिवेश भएका कारण मार्खेजका कथा तथा उपन्यासहरूमा उपनिवेशवादको हल्का चित्रण भने पाउनसकिन्छ।
बोगोटा विश्वविद्यालयबाट पत्रकारिता अध्ययन गरेपश्चात् मार्खेज कोलम्बियाकै एक समाचारपत्रमा रिपोर्टरकारूपमा काम गर्नथाले। रोम ,बार्सिलोना ,पेरिस ,न्युयोर्क लगायतका शहरमा उनलाई संवाददाताका रूपमा नियुक्त गरिएको थियो । उनी पत्रकारितालाई नै आˆनो धर्म ठान्दछन्। उनले एक अन्तर्वार्तामा भनेका छन् ः"मूलतः म एक पत्रकार हुँ र म पत्रकारितामा नै ज्यादा रमाउँछु। आख्यानकार त पछि भएको हुँ। मलाई पत्रकारिताको माध्यमबाट केही लेख्ने अवसर पाउँदा ज्यादा स्वतन्त्रता र आनन्दको महसुस हुन्छ।"
मार्खेजले आˆनाबारे जेसुकै भने पनि संसार उनलाई पत्रकारका रूपमा कम र आख्यानकारका रूपमा ज्यादा चिन्दछ। उनलाई त अझ विश्लेषकहरू पृथ्वीकै जिउँदो महान् लेखक मान्ने गर्दछन्। उनको यत्रो उपलब्धि उनकै सङ्घर्षशील जीवनयात्राको परिणाम हो। उनी किशोरावस्थामा रहँदा विश्वसाहित्यको गहिरो अध्ययन गरेछन् ,विशेषगरी ज्वायसको। उनले जेम्स ज्वायसको युलिससबाट आत्मालापको शैली सिकेछन् र यही शैलीलाई उनले आˆना धेरै उपन्यासमा प्रयोग गरेका छन्। ज्वायसको शैली घुमाउरो हुन्थ्यो ,ज्वायसका उपन्यासहरूमा कवितामा जस्तै बिम्ब तथा प्रतीकहरूको प्रयोग हुन्थ्यो ,भाषा कठिन तथा असामान्य भए पनि अन्यन्तै सुन्दर हुन्थ्यो। यही बेजोड अभिव्यक्तिकला मार्खेजका कथा तथा उपन्यासहरूमा पनि पाउन सकिन्छ।
उनको पहिलो कथासङ्ग्रह "लिफस्टोम एण्ड द अदर स्टोरीज" सन् १९५५ मा प्रकाशित भएको थियो तर उनी चर्चामा तब आए जब सन् १९६७ मा "अ वन हन्ड्रेड इयर्ज अफ सलिच्युड " प्रकाशित भयो। यो पुस्तक उनले अठार महिना लगाएर लेखेको पुस्तक थियो। आˆना अन्य पुस्तकहरू सात आठ सयभन्दा बढी नबिकेको तीतो स्मरणको कारण प्रकाशकको यो पुस्तक एकैपटक आठ हजारप्रति छाप्ने कुराले मार्खेजलाई रन्न पारेछ र उनले भनेछन् - 'सुरुमा अलिक कम छाप्नु।' तर प्रकाशकले मानेनछन्। अनि एक हप्तामै सबै पुस्तक बिक्री भएछ। मार्खेज दङ्ग परेछन्।
मार्खेज आˆनो अलौकिक अभिव्यक्तिकलाका लागि प्रख्यात मानिन्छन्। कुनै किंम्बदन्ती वा कुनै दन्त्यकथाजस्तो लाग्ने परिघटनालाई पनि बेजोड भाषाशैलीको माध्यमबाट यथार्थपरक बोध गराउनसक्ने खुबी मार्खेजमा पाउनसकिन्छ। कसैले तपाईँलाई आकाशमा हात्तीहरू उडिरहेका थिए भन्यो भने तपाईँ विश्वास गर्नुहुन्न तर जव कसैले भन्छ कि आकाशमा चार सय हात्ती उडिरहेका थिए ,त्यसबेला तपाईँलाई ज्यादा यथार्थपरक लाग्नेछ।
मार्खेजका कथाहरूमा भौतिकताभन्दा पर कुनै काल्पनिक दुनियाँको चित्रण हुन्छ तर पढ्दा ती सबै आˆनै अगाडि चलिरहेका परिघटनाझैँ लाग्दछन्। उनको यही बेजोड प्रस्तुतिलाई नै 'म्याजिक रियालिज्म' भनिन्छ। मार्खेजलाई उनको साहित्यिक योगदानको कदर गर्दै सन् १९८२ को नोबेल साहित्य पुरस्कारबाट समेत विभूषित गरियो। उनी जीवित नोबेलसाहित्य पुरस्कार विजेताहरूमध्ये सबभन्दा ज्येष्ठ व्यक्ति पनि हुन्।
मार्खेज र अर्का ल्याटिन अमेरिकी महान् लेखक लोसाबीचको सम्बन्छ पनि कम चर्चित छैन। एकताका दुवै अनन्य मित्र थिए तर जब दुबैका कृतिहरू ब्ाजारमा प्रतिस्पर्धी हुन थाले ,तब यी दुई महान् लेखकहरूबीच शीतयुद्ध सुरु भयो। एक सार्वजनिक कार्यक्रमपश्चात् यिनीहरूबीच मुक्का हानाहान नै भएछ। खबर अखबारमा समेत छापिएछ। यसबारे यी दुई महान् लेखक केही बोलेनन् किनकि यो दुबैको लागि एक लज्जास्पद विषय थियो।
मार्खेज पुस्तकहरूको फिल्मी रूपान्तरण विश्वास गर्दैनन्। उनका अनुसार संसारमा यस्तो कुनै फिल्म छैन जसले पुस्तकमाथि न्याय गर्न सकेको होस्। उनी लेखक र पाठकबीच केवल पुस्तक र पुस्तकबाट प्रेषित हुने भावनाका सम्बन्धमा विश्वास गर्दछन्। उनलाई कुनै फिल्मी मध्यस्तकर्ताको खाँचो छैन। एक एजेन्टले उनको पुस्तकमाथि फिल्म बनाउन तीस लाख डलरको प्रलोभन देखाएछन्। मार्खेजले ठाडै अस्वीकार गरेछन्।
मार्खेज जीवनको आˆनै लयमा छन् र उनलाई आफू चाँडै चर्चित भएकामा यदाकदा दुःख पनि लाग्दोरहेछ। उनी भन्छन-्"म त चाहन्थेँ ,म मरेपछि प्रसिद्ध होउ, कम्तीमा पुँजीवादी देशको एउटा मालसमान बन्नबाट त जोगिन्थेँ।"
प्रस्तुति ः शिव भुसाल
